
ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವಿರೋಧಿಗಳೇ? ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೂಲಭೂತವಾದವನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಸತತವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಕೋಮುವಾದದ ಜೊತೆಗೆ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಮೂಲಭೂತವಾದ ಹಾಗೂ ಖಲಿಸ್ತಾನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದ ಎರಡನ್ನೂ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ದೃಢವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಮತ್ತು ಆರೆಸ್ಸೆಸ್ ನ ಪಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಒಮ್ಮೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡಬೇಕಿದೆ. ದೇಶ ವಿಭಜನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ದ್ವಿ-ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ ಜಿನ್ನಾ ಅವರ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಅದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. “ಶ್ರೀ ಜಿನ್ನಾ ಅವರ ದ್ವಿ-ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿವಾದವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಸಾವರ್ಕರ್ ಘೋಷಿಸಿದ್ದರು.
ಸರ್ಕಾರದ ಜನವಿರೋಧಿ ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ದ, ನವ ಉದಾರವಾದಿ ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ, ಖಾಸಗೀಕರಣ ನೀತಿಗಳ ವಿರುದ್ದ ಮತ್ತು ಸಂಘಪರಿವಾರದ ಕೋಮುವಾದಿ ಸಿದ್ದಾಂತದ ವಿರುದ್ದ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು, ಎಡಪಂಥೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುವಾಗಲೆಲ್ಲಾ, “ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವಿರೋಧಿಗಳು” ಎಂದು ಆರೆಸ್ಸೆಸ್ ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಏಕೆ? ಎಡಪಂಥೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ, ಯುವಜನರು ಉದ್ಯೋಗದ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ, ಆದಿವಾಸಿಗಳು, ಮಹಿಳೆಯರು, ದಲಿತರು ತಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಬದುಕಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಚಳುವಳಿ ನಡೆಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ, “ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವಿರೋಧಿಗಳು” ಎಂದು ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಜನರನ್ನು ಹೋರಾಟದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ/ ದೂರ ಸರಿಸುವ, ಹೋರಾಟದ ಕಿಚ್ಚನ್ನು ಕ್ಷೀಣಿಸುವ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟದ ವಿರುದ್ದ ಜನರನ್ನು ಎತ್ತಿಕಟ್ಟುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆಳುವ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವರ್ಗ, ಭೂಮಾಲೀಕ ವರ್ಗ, ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮಾಲೀಕರು, ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಘಪರಿವಾರ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಕಮ್ಯೂನಿಸಂ ಭೌತವಾದವನ್ನು (Materialism) ನಂಬುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಜಗತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ವಾದ. ಜಾತಿ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ಪಿತೃಪ್ರಭುತ್ವ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಢ್ಯಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಕೋಮು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಸೇರಿದಂತೆ ಇಸ್ಲಾಂ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೂಲಭೂತವಾದವನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಈಗ ಎಸ್ಐಆರ್ ವಿರುದ್ದದ ಹೋರಾಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ…
ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಾದ ಜ್ಞಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ರಾಜಿನಾಮೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಮತ್ತು ಎಸ್ ಐ ಆರ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ದೇಶದೆಲ್ಲೆಡೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಹೋರಾಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ವಿರುದ್ಧದ ಅಪಪ್ರಚಾರ ಜೋರಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದುವರೆಗೆ ಎಸ್ಐಆರ್ (ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ವಿಶೇಷ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ನಡೆದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 13 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮತದಾರರನ್ನು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟವರು ಮತ್ತು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಡೆ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, 9.50 ಕೋಟಿ ಅರ್ಹ ಮತದಾರರನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಿರುದ್ದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವವರ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ವಿರುದ್ಧವೂ ಸಂಘಪರಿವಾರ ಅಪಪ್ರಚಾರಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.
ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ನ ಮುಖವಾಣಿಯಾದ ‘ಆರ್ಗನೈಸರ್’ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ವಿರುದ್ದದ ಇಂತಹ ಅಪಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ವೇದಿಕೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಅದರ 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 11ರ ಸಂಚಿಕೆಯು, ಬೌದ್ಧಿಕ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್-ಇಸ್ಲಾಮಿಸ್ಟ್ ಗುಂಪುಗಳ ಕುತಂತ್ರಗಳೇ ರಾಮಮಂದಿರ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಬಿಜೆಪಿ ನಾಯಕರು ಹೇಳತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೋದಿಯವರ ಅಂಧ ಭಕ್ತರು ಇದು ನಿಜವೆಂದೇ ನಂಬಿ, ಇತರರಿಗೂ ಹಂಚತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಮಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ವಿರೋಧವೇ?
ತಾವು ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು. ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿ ಇದ್ದ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಚಳುವಳಿಯು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್/ಬಿಜೆಪಿಯ ಕೋಮುವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಲಾಭಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ನಿಲುವನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಕ್ಕೂ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನೆಯೊಂದನ್ನು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಅಜಗಜಾಂತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಲೇಖನವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಸಾಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರು. ಅದು ಕೂಲಂಕಷ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಾಗ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಇಂತಹ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಪಿತೂರಿ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಮಾಡಿತು. ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಮಾನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಅಯೋಧ್ಯೆ ಭೂ ವಿವಾದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನವೆಂಬರ್ 2019 ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ, ವಿವಾದಿತ ಸ್ಥಳವನ್ನು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಿದರೂ ಸಹ, 1992ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 6ರಂದು ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ‘ಕಾನೂನಿನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ’ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಸ್ಲಿಂ ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳ ಮಿತ್ರರೇ?!
ಸಂಘಪರಿವಾರ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರನ್ನು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವಿರೋಧಿಗಳು ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ʼಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಮುಸ್ಲಿಂ ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳ ಮಿತ್ರರುʼ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ನಿಜವಾದ ರಾಜಕೀಯ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೂಲಭೂತವಾದವನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಸತತವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಕೋಮುವಾದದ ಜೊತೆಗೆ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಮೂಲಭೂತವಾದ ಹಾಗೂ ಖಲಿಸ್ತಾನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದ ಎರಡನ್ನೂ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ದೃಢವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಂಜಾಬ್ನಲ್ಲಿ ಖಾಲಿಸ್ತಾನಿ ಉಗ್ರರ ದಾಳಿಗೆ 200 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲಿಗರು ಹುತಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಶ್ಮೀರ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲುವು ತಳೆದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಅಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾದರು.
ಖಲಿಸ್ತಾನಿ ಉಗ್ರವಾದದ ಕುರಿತು
ಸಿಖ್ ಗುರುತನ್ನು ಖಲಿಸ್ತಾನಿ ಉಗ್ರವಾದದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಮೂಲಕ ಇಡೀ ಸಮುದಾಯದ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವಾಗ, ಸಿಖ್ಖರು ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಪಂಜಾಬ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಅವಕಾಶವಾದಿ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಉಗ್ರಗಾಮಿ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಶಾ ಬಾನೋ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ
ವಿವಿಧ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೂ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶಾ ಬಾನೋ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಾದವು ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. 1985ರಲ್ಲಿ, ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆಯ (Code of Criminal Procedure) ಸೆಕ್ಷನ್ 125ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಕೋರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು. ಈ ತೀರ್ಪಿನ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕತ್ವವು ನಡೆಸಿದ ಅಭಿಯಾನವು, ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರವು ‘ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ (ವಿಚ್ಛೇದನದ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ-Protection of Rights on Divorce) ಕಾಯಿದೆ, 1986’ ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವಂತೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿತು. ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅದರ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕತ್ವದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಈ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳ ಕೋಪಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದರು.
ಅದೇ ರೀತಿ, ಜಾತಿ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ಪಿತೃಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಢ್ಯಗಳ ವಿರೋಧವು ಹಿಂದೂಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಕೋಮುವಾದದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಟೀಕೆಯನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಂ ಪರ ಎಂದು ಲೇಬಲ್ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಅದು ತನ್ನದೇ ಆದ ರಾಜಕೀಯ ಅಜೆಂಡಾವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನೋಡುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು
ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ಮೇಲಿನ ಈ ದ್ವೇಷ ಇಂದಿನದಲ್ಲ. ಇದರ ಬೇರುಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇವೆ. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಪಾತ್ರವು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷ (ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಾದಿ) [ಸಿಪಿಐಎಂ] ಪಾಲಿಟ್ ಬ್ಯೂರೋದ ಒಂಭತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಜೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದವರು. ನಂತರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸೆರೆವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಸೆರೆವಾಸಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಕಣ್ಣೂರು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಎ.ಕೆ. ಗೋಪಾಲನ್ ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ 15, 1947 ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜ ಹಾರಿಸಿದರು. ಪಂಜಾಬ್ನ ಹೊಶಿಯಾರ್ಪುರದಲ್ಲಿ ಯುನಿಯನ್ ಜಾಕ್ ಅನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ ಹಾರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ 1932ರಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಹರಕಿಶನ್ ಸಿಂಗ್ ಸುರ್ಜಿತ್ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಂಡಮಾನ್ನ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಜೈಲು ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರು ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದ ಆರೆಸ್ಸೆಸ್
ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು. ಅದು ಕೋಮು ಧ್ರುವೀಕರಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳುವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ತನಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದೆ ಎಂಬ ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಏಕೈಕ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯು ವಿ. ಡಿ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದ ದಾಖಲೆಯು ಈ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯ ಪೊಳ್ಳುತನವನ್ನು ಬಯಲುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಾವರ್ಕರ್ ರಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಕ್ಷಮಾಪಣಾ ಅರ್ಜಿ
ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಕೋರಿ ನವೆಂಬರ್ 14, 1913 ರಂದು ಸಾವರ್ಕರ್ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಕ್ಷಮಾಪಣಾ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಆರ್.ಸಿ. ಮಜುಮ್ದಾರ್ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಬಳಸಿದ್ದ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ತಾನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಗತಿ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಮಾವಧಿ ವಕ್ತಾರನಾಗುವುದಾಗಿ ಸಾವರ್ಕರ್ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದರು (Penal Settlement in Andamans, pp.211–213; Frontline, April 7, 1995). ತದನಂತರ, ಸಾವರ್ಕರ್ ಅವರ ರಾಜಕಾರಣವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಇದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಎಡಪಂಥೀಯ ನೇತೃತ್ವದ ಚಳುವಳಿಗಳ ವಿರುದ್ಧವೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, 1942 ರ ಭಾರತ ಬಿಟ್ಟು ತೊಲಗಿ (ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ) ಚಳುವಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಘಟನೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗದಂತೆ ಅವರು ನೋಡಿಕೊಂಡರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹಿಂದೂಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸದಂತೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಿಂದೂ ಸಂಘಟನಾವಾದಿಗಳು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ನಿಯಮಿತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ಸೂಚಿಸಿದರು (Amba Prasad, The Indian Revolt of 1942; A.G. Noorani, Frontline, December 1, 1995). ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ “ಆಗಸ್ಟ್ 1942 ರಲ್ಲಿ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ಗಲಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದರಿಂದ ದೂರವಿತ್ತು” ಎಂದು ಬಾಂಬೆ ಗೃಹ ಇಲಾಖೆಯೇ ದಾಖಲಿಸಿದೆ (The Brotherhood in Saffron, 1987).
ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್-ಜಿನ್ನಾ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಒಮ್ಮುಖ
ವಿಭಜನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ದ್ವಿ-ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ ಜಿನ್ನಾ ಅವರ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾವರ್ಕರ್ ಅದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. 1937ರಲ್ಲಿ ಅಹಮದಾಬಾದ್ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭಾವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಸಾವರ್ಕರ್ ಹೀಗೆ ಘೋಷಿಸಿದರು: “ಭಾರತವನ್ನು ಇಂದು ಏಕರೂಪದ ಮತ್ತು ಏಕಧರ್ಮದ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿವೆ; ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು” (Samagra Savarkar Vadmay, Vol. 6, 1963–65). 1939 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿಂದೂಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಹಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಚ್ 1940 ರಲ್ಲಿ ಜಿನ್ನಾ ಅವರು ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಒಂದೇ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅತೃಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದಾಗ, ಸಾವರ್ಕರ್ ತರುವಾಯ ತಮಗೆ “ಶ್ರೀ ಜಿನ್ನಾ ಅವರ ದ್ವಿ-ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿವಾದವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿದರು (Indian Annual Register, 1939 and 1943).
ಎಂ.ಎಸ್. ಗೋಳ್ವಾಲ್ಕರ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ‘ವಿ, ಆರ್ ಅವರ್ ನೇಷನ್ಹುಡ್ ಡಿಫೈನ್ಡ್’ (We, or Our Nationhood Defined) ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಗಿಂತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆಯಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಮೂಲಭೂತವಾದದ್ದು. ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಹಕ್ಕನ್ನು ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ವಿಮರ್ಶನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಗುರುತಿನ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದರ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಖಡಾಖಂಡಿತವಾಗಿ ನುಡಿದರು: “ಅಚ್ಚರಿಯೆನಿಸಿದರೂ, ಶ್ರೀ ಸಾವರ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಜಿನ್ನಾ ಅವರು ಏಕ ರಾಷ್ಟ್ರ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಾಗಿರುವ ಬದಲು, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಪ್ಪುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿವೆ – ಒಂದು ಮುಸ್ಲಿಂ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದು ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಯಾವ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಷರತ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.” ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1947 ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಗೋಳ್ವಾಲ್ಕರ್ ಘೋಷಿಸಿದರು: “ನಾನು ಸಂಘದ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀ ಜಿನ್ನಾ ಅವರಿಗೆ ಋಣಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ”. ಅವರು ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು (Shamsul Islam: Golwalkar’s We or Our Nationhood Defined: A Critique).
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಹತ್ಯೆಯ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರವು ಫೆಬ್ರವರಿ 4, 1948 ರಂದು ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಅನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತು. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಬದಲು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ನಡೆದ ಮಾತುಕತೆಗಳ ಫಲವಾಗಿ 1949ರ ಜುಲೈ 10ರಂದು ಈ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದು ತರುವಾಯ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನೆರವಾಯಿತು. 1951 ರಲ್ಲಿ, ಬಿಜೆಪಿಯ ಪೂರ್ವಜ ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಜನಸಂಘದ ರಾಜಕೀಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ನ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಸಾಧನವಾಗಿರುವ ಬಿಜೆಪಿ, ರಾಜ್ಯ (State) ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಭಾರತದ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಗಣರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಸಹಿಷ್ಣು ‘ಹಿಂದುತ್ವ ರಾಷ್ಟ್ರ’ವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ; ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಭ್ರಾತೃತ್ವದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು ತಮ್ಮ ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟರ ವಿರುದ್ಧ ಸುಳ್ಳು ಮತ್ತು ಆಧಾರರಹಿತ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಭಜನಾ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ನಿಮ್ಮದೊಂದು ಉತ್ತರ